تبلیغات
جغرافیا یک قدم مانده به اوج

جغرافیا یک قدم مانده به اوج
زندگی اطلس جغرافی ماست که در آن جلگه جهد آشکار و نمکزار حسد پیدا نیست.
در محاسبات جمعیتی، به‌جای ارقام مطلق افزایش یا کاهش جمعیت، از میزان یا نرخ افزایش یا کاهش (رشد جمعیت) استفاده می­شود.

نرخ رشد که مقدار افزایش یا کاهش جمعیت یک منطقه را در یک سال نسبت به صد نفر از همان جمعیت نشان می­دهد،[1] معمولاً به دو نوع رشد جمعیت تقسیم­

بندی می­شود که عبارت‌اند از، افزایش طبیعی و افزایش مطلق جمعیت. در ذیل به هریک از این موارد پرداخته می‌شود:
 
افزایش طبیعی
"افزایش طبیعی جمعیت" (Natural Increase) از مفاهیم مربوط به حرکات جمعیت (Population Mobility) است که از تفاوت موالید و مرگ‌ومیر (شاخص‌های 

حیاتی) ناشی می­شود. افزایش طبیعی جمعیت حاصل "موازنه جمعیت" (population balance) است و آن عبارت است از فزونی (یا کاستی) موالید به مرگ­های یک سال در جامعه معین.

اگر جمعیتی بسته باشد، یعنی درون‌کوچی و برون‌کوچی نداشته باشد، عواملی که در افزایش یا کاهش آن تاثیر می­گذارند عبارت خواهند بود از تولد و مرگ. از این‌رو 

افزایش جمعیت بسته همیشه از نوع افزایش طبیعی است. در تغییرات جمعیت، اگر تعداد موالید بیشتر از مرگ باشد، جمعیت رو به فزونی می­رود (افزایش) و در 

صورت عکس، کمتر می­شود (کاهش). در حالت اول صحبت از رشد مثبت و در وضعیت دوم سخن از رشد منفی خواهد بود. آمارهای جمعیتی نشان می­دهد که معمولاً در

اکثریت قریب به اتفاق کشورها تعداد موالید بر رقم مرگ فزونی دارد و همه‌ساله بر جمعیت آن‌ها افزوده می­شود.[2]
 
نرخ افزایش طبیعی

"نرخ افزایش طبیعی جمعیت" عبارت است از اختلاف نرخ­های موالید و مرگ‌ومیر جمعیت در یک جامعه و یا نسبت تفاضل موالید و مرگ جمعیت یک سال به جمعیت میانه آن سال:[3]
r=میزان خام موالید-میزان خام مرگ و میر

تعداد موالید در یک سال B=
تعداد مرگ های اتفاق افتاده در یک سال =D
جمعیت میانه سال =P
 
لازم به یادآوری است که در محاسبه نرخ افزایش طبیعی جمعیت از نرخ موالید واقعی (زنده متولد شده) و مرگ‌ومیرهای پس­زادی یا نرخ مرگ‌ومیر عمومی استفاده می­کنند.

نرخ افزایش طبیعی در یک جمعیت ثابت را"میزان لوتکا" گویند زیرا ضریب افزایش سالیانه جمعیت را در میان جمعیت ثابت، برای نخستین‌بار جمعیت­شناسی به نام

آلفرد لوتکا (Alfred James Lotka: 1880-1949)، محاسبه کرده است.[4]

افزایش و کاهش جمعیت در سطح جهان به نرخ افزایش طبیعی آن بستگی دارد، اما توزیع کشورهای جهان از نظر تفکیک آن‌ها به صنعتی و غیرصنعتی گویا است: در

 سال 1985 متوسط نرخ رشد سالیانه جمعیت جهان 6/1، کشورهای در حال توسعه0/2 و کشورهای توسعه­یافته صنعتی6/0 درصد بوده است.[5]
 
افزایش مطلق
در افزایش و کاهش جمعیت یک منطقه تنها موالید و مرگ‌و‌میر تاثیر ندارند بلکه درون‌کوچی و برون‌کوچی جمعیت نیز در این امر نقش مهمی ایفا می­کنند. از این‌رو اگر

در محاسبه افزایش جمعیت یک منطقه هر چهار عامل را دخالت دهیم، سخن از افزایش مطلق جمعیت (Absolute Increase) در میان خواهد بود. همچنان که 

پیداست، افزایش مطلق در مورد "جمعیت باز" قابل طرح است. از این‌رو افزایش مطلق را به‌عنوان افزایش یک جمعیت باز نیز تعریف می­کنند. افزایش مطلق جمعیت 

در سطح قاره، منطقه و کشور محاسبه می­شود.

نرخ افزایش مطلق
موازنه جمعیتی تولد و مرگ، و همچنین درون‌کوچی و برون‌کوچی جمعیت را "افزایش مطلق" و نسبت افزایش خام به جمعیت میانه سال را در صد یا هزار نفر از

جمعیت"نرخ افزایش مطلق" جمعیت گویند و از رابطه زیر به دست می­آید:[6]
تعداد موالید =N
تعداد درون‌کوچان =I
تعداد مرگ‌ومیر در یکسال معین =M
تعداد برون‌کوچان =E

رشد جمعیت

میزان افزایش مطلق جمعیت را "میزان رشد جمعیت" (Population Growth) نیز می‌گویند. در سطح جامعه، برای محاسبه رشد جمعیت معمولاً دو عامل طبیعی 

(موالید و مرگ) را در نظر می‌گیرند، مگر اینکه عامل مهاجرت نقش مهمی در افزایش یا کاهش جمعیت یک منطقه داشته باشد. در این صورت لازم است حجم مهاجرت 

و موازنه آن را در محاسبات وارد کرد. در محاسبات جمعیتی، به‌جای ارقام مطلق افزایش جمعیت، از میزان یا نرخ افزایش (رشد جمعیت) استفاده می‌شود. "نرخ رشد"، 

مقدار افزایش جمعیت یک منطقه را در یکسال نسبت به هزار یا صد نفر از جمعیت نشان می‌دهد.
نرخ رشد مطلق جمعیت را به دو طریق محاسبه می‌کنند:

1- اگر ارقام مربوط به موالید، مرگ‌ومیر، درون‌کوچی و برون‌کوچی مشخص باشد نرخ رشد جمعیت را بر اساس فرمول فوق محاسبه می‌کنند.

2- اگر ارقام مربوط به تولد، مرگ، درون‌کوچی و برون‌کوچی مشخص نباشد و فقط تعداد جمعیت جامعه در دو زمان مختلف در دست باشد (از طریق سرشماری یا 

آمارگیری‌های نمونه‌ای) در این صورت نرخ رشد جمعیت توسط فرمول ذیل محاسبه می­شود.[7]
که در آن Pt جمعیت سال مقصد (سال بعد)، P0 جمعیت سال مبداء (سال قبل) و t فاصله زمانی دو سال مزبور را نشان می­دهد. در این رابطه فرمول زیر هم می­تواند 

مورد استفاده قرار گیرد:

مطالعات جمعیتی نشان می‌دهد که نرخ رشد جمعیت جهان که در سال‌های اول تاریخ میلادی نزدیک به صفر (40/0 درصد) بود، اوایل سده 20 به حدود یک درصد و 

در سال 1970 به بیش از 0/2 درصد افزایش پیدا کرد. از دهه 70 به بعد نرخ رشد جمعیت جهان کاهش پیدا کرده و در اواخر سده 20 به حدود 65/1 درصد رسیده است.

نرخ رشد جمعیت ایران نیز در سال 1300 حدود یک درصد بود، در سال‌های 45-35 به 2/3 درصد رسیده است. در دهه 55-45 این نرخ به 9/2 کاهش یافت و 

دوباره در فاصله دهه 65-55 به 5/3 درصد یا بیشتر افزایش پیدا کرد، اما پس از آن شروع به کاهش نمود.
 
* زمان لازم برای دو برابر شدن جمعیت­ ها

در صورتی که رشد سالانه جمعیت (طبیعی یا مطلق) یک کشور یا منطقه مثبت باشد تعداد جمعیت آن افزایش خواهد یافت و پس از سال‌ها دو برابر می‌شود. هرچه 

میزان رشدسالانه جمعیت یک کشور یا منطقه بیشتر باشد تعداد سال‌های دو برابر شدن جمعیت آن کمتر می‌شود. با داشتن میزان رشد سالانه جمعیت یک کشور یا 

منطقه می‌توان تعداد سال‌های دو برابر شدن آن جمعیت را به‌وسیله فرمول زیر محاسبه کرد.
 
متغیرهای این فرمول عبارتند از:
طول زمان دو برابر شدن جمعیت P.d.t= Population doubled time
لگاریتم نپرین رقم 2 =Log Nep2
رشد سالانه جمعیت =r
 
لگاریتم نپرین رقم 2 (با استفاده از جداول لگاریتمی) مساوی مقدار ثابت 69315/0 است. در صورتی که رشد سالانه جمعیت منطقه‌ای مساوی 2 درصد در سال باشد 

جمعیت این منطقه پس از 35 سال دو برابر خواهد شد.
 

علاوه‌بر این می­توان از طریق تقسیم رقم 0/7 بر میزان سالیانه رشد جمعیت، زمان موسوم به زمان دو برابر شدن را به‌دست آورد.[8]
 
     منابع:                                                           
[1]. کاظمی­پور، شهلا؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش­های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، 1383، چاپ دوم، ص104.
[2]. تقوی، نعمت‌الله؛ مبانی جمعیت‌شناسی، تبریز، جامعه‌پژوه و دانیال، 1378، چاپ پنجم، ص135.
[3]. کاظمی­پور، شهلا؛ پیشین، ص104.
[4]. امانی، مهدی؛ روش‌های تحلیل جمعیت‌شناسی، تهران، بی‌نا، 1355، چاپ دوم، ص100.
[5]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص136.
[6]. کلانتری، صمد؛ مبانی جمعیت‌شناسی، اصفهان، مانی، 1378، ص67.
[7]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص138.
[8]. تیلور، هوارد کانینگ؛ باروری و جمعیت، فدراسیون بین‌المللی زنان و مامائی و شورای جمعیت نیویورک، زهرا پورانصاری و علی ناصری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1377، چاپ دوم، ص22.


[ شنبه پانزدهم اسفندماه سال 1394 ] [ 01:38 ق.ظ ] [ بهرام حاجی میرزائی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

به نام خدا
وب جغرافیا از نو
وب جغرافیا از نو سعی دارد، مطالب و تصاویری در خور توجه از علوم جغرافیا و زمین شناسی را در اختیار علاقمندان گرامی این علوم، قرار دهد. همچنین مطالب علمی و نظرهای وزین همکاران و دوستداران علم جغرافیا و علم زمین شناسی را از محضر عالی آنها دریافت نموده و در این وب به سمع و نظر، سایر عزیزان برساند. ضمنا اگر سوالاتی در این زمینه، خوانندگان گرامی و همکاران محترم داشته باشند، در قسمت نظرخواهی قرار دهند تا در حد توان، پاسخ مناسب به محضر گرامی دوستان و یاران ارائه شود. سپاس فراوان، از نگاه زیبای شما عزیزان.children_school@yahoo.com
آخرین مطالب
لیست آخرین مطالب
لینک دوستان
صفحات جانبی
ابر برچسب ها
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :
امکانات وب
ter; filter:alpha(opacity=100); -moz-border-radius: 6px; -webkit-border-radius: 6px; -webkit-transition:all 0.4s ease-in; -moz-transition:all 0.4s ease-in; -o-transition:all 0.4s ease-in; transition:all 0.4s ease-in; opacity:1.0; } img:hover{ border-radius: 7px; border: 1px solid #000; max-width: 480px; margin: 2px; padding:0px; float:center; filter:alpha(opacity=40); opacity:0.4; -moz-border-radius:6px;-webkit-border-radius:6px; box-shadow: 10px 10px 5px #000; -webkit-transition:all 0.4s ease-in; -moz-transition:all 0.4s ease-in; -o-transition:all 0.4s ease-in; transition:all 0.4s ease-in; } img:hover{ opacity:1;filter:alpha(opacity=100); -webkit-transform: rotate(-4deg); -moz-transform: rotate(-4deg); } img:out{ opacity:1;filter:alpha(opacity=100); -webkit-transform: rotate(0deg); -moz-transform: rotate(0deg); }

کد تغییر شکل عکس ها